Edukacja filmowa w dydaktyce języka polskiego

Witold Bobiński w artykule Film fabularny w dydaktyce literatury – spojrzenie z podwójnej perspektywy1, zwraca uwagę czytelnika na ważny cel kształcenia polonistycznego, jakim jest przygotowanie młodych ludzi do „istnienia w kulturze, do jej twórczego odbioru i kształtowania”2. Stąd silna potrzeba, by immanentną częścią edukacji polonistycznej było nauczanie-uczenie się obejmujące elementy wiedzy o kulturze, a więc również o filmie. Obecność filmu na lekcjach języka polskiego autor ujmuje w dwóch aspektach, wyraźnie rozgraniczając edukację dla literatury od edukacji dla filmu. W pierwszym przypadku poloniści wykorzystują różnego rodzaju związki między literaturą a filmem, literackość filmu i filmowość utworu literackiego. W takim ujęciu film wykorzystywany jest na lekcjach języka polskiego w charakterze kontekstu pomocniczego lub interpretującego dzieło literackie.Nauczyciel sięga po film dlatego, że ułatwia on twórczą pracę nad tekstem, że umożliwia uczniom pogłębione odczytanie utworu literackiego, że jest to medium dla młodzieży atrakcyjne i być może skłoni ono coraz większą rzeszę nieczytających do sięgnięcia po książkę3.

W obszarze tego typu działań autor wspomnianego artykułu umieścił również filmowe czytanie literatury, które „można uznać za osobliwy rodzaj przekładu intersemiotycznego, pokrewny technice wizualizacji świata przedstawionego”4. Na lekcjach języka polskiegoposzukiwanie filmowości w dziele literackim przybiera różną postać, w dużej mierze zależy ona od inwencji nauczyciela. Można na przykład:

    • czytać utwór literacki jak scenariusz,

    • dokonywać przeróbki utworu (fragmentu) na scenariusz (scenopis),

    • wskazywać w tekście literackim cechy gatunkowe „wpisanego” weń filmu,

    • przygotować propozycje dotyczące montażu, muzyki, obsady autorskiej5.

Wymienione wyżej zabiegi mają wiele zalet. Dzięki tego typu działaniom tekst literacki nabiera życia, skupia na sobie uwagę młodzieży w większym stopniu niż to się dzieje w trakcie pogadanki heurystycznej, skoncentrowanej na filologicznej analizie utworu. Uczniowie wzbogacają swoją wyobraźnię, rozwijają kreatywność, filmowe czytanie literatury pozwala im dostrzec obrazowość i wizualność dzieła literackiego.
Ważnym tematem w edukacji polonistycznej jest adaptacja filmowa. Obecność tego zagadnienia w szkole umożliwia określenie wspólnych i swoistych cech obu sztuk, prowokuje do dyskusji nad granicami wierności filmu wobec książkowego oryginału, nad rodzajami tej wierności oraz nad rolą reżysera jako interpretatora ekranizowanej książki.
Rzadziej w szkołach pojawiają się lekcje języka polskiego odchodzące od literaturocentrycznej koncepcji kształcenia i służące idei edukacji dla filmu, podczas których w centrum zainteresowania znajduje się przede wszystkim dzieło filmowe, co powala doskonalić uczniowskie kompetencje świadomego odbioru tego ważnego tekstu kultury i przekazać młodzieży niezbędny zasób wiedzy filmoznawczej potrzebny do pogłębionego odczytania filmu. 
Formą edukacji filmowej, łączącą cele kształcenia językowego i kulturowego, są również zajęcia poświęcone sztuce pisania recenzji, dzięki którym uczeń występuje w roli krytyka filmowego. Nie jest to łatwe zadanie, bowiem wymaga ono nie tylko sprawności językowych, umiejętności dokonywania ocen i formułowania komentarza, ale również funkcjonalnego posługiwania się fachową terminologią. Praca nad recenzją pojawia się więc w starszych klasach gimnazjum i w szkole ponadgimnazjalnej.

Jak uczyć odbioru dzieła filmowego? Poprzez częste oglądanie i analizę dzieł (do czego potrzebne jest odpowiednie techniczne wyposażenie szkoły), poprzez właściwe przygotowanie młodzieży do spotkania z filmem, poprzez różne formy dyskusji, w których młodzi odbiorcy mają prawo do zaprezentowania swojego zdania. Tak projektować zajęcia, by nie zagłuszyć spontaniczności w odbiorze filmu, a jednocześnie skłonić uczniów do poważnej refleksji. Filmoteka Szkolna, wraz z bogactwem i różnorodnością swoich zasobów, przychodzi tu nauczycielowi z pomocą, znaleźć w niej bowiem można wartościowe rozwiązania, które pozwolą nauczycielowi ciekawie zaprojektować i przeprowadzić różnorodne zajęcia z młodzieżą, co na pewno umocni rolę filmu w kształceniu humanistycznym.

Dorota Gołębiowska
Danuta Górecka

1 W. Bobiński, Film fabularny w dydaktyce literatury…,w: Przygotowanie ucznia do odbioru różnych tekstów kultury (red. Anna Janus-Sitarz), UNIVERSITAS Kraków 2004, s. 151-193.

2 Tamże, s.152.

3 Propozycję takich kontekstowych zestawień, bazujących na bliższych i dalszych związkach między literaturą a filmem, znaleźć można w prezentowanych w opracowaniu przykładach włączenia Filmoteki Szkolnej do wybranych programów kształcenia w gimnazjum i w szkole ponadgimnazjalnej.

4 Tamże, s. 163.

5 Tamże, s. 164.